گروه ادبیات استان همدان
 
 
ادبیات ، شعر ، داستان ، سوال ، نظر
 

 

عنوان تحقیق:            نقد و بررسی کتب درسی ادبیات فارسی دوره ی متوسطه

نام محقق:                   راضیه سادات شیخ الاسلامی ( کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی)

سال تحصیلی :          87-86

نام استان:                  همدان

نام شهرستان:            ملایر

نام دبیرستان :       حضرت زهرا (س) " شاهد دخترانه"

 

چکيده

 

          زبان فارسي که در بردارنده ي پشتوانه ي فرهنگي عظيم ، تمدني توانگر و غني، بيانگر و معرف تاريخ پر فراز و نشيب ملتي آزاده و دين باور است، در اشاعه ي آيين اسلام به ديگر سرزمين ها نقشي اساسي ايفا کرده است . چنان که در مقابل زبان عربي نيز هيچ گاه از مقاومت باز نايستاده و با بهره گيري از آن برغناي معنايي و واژگاني خود افزوده است.در اين بررسی سعي شده,علاوه بر جهات اهميت زبان وادبيات فارسي براي ما ايراني ها ودوستداران خارجي به بررسي کلي و اجمالي زبان ومحتواي کتب درسي ادبيات وبازتاب آن در سطح جامعه ،بحث خواندن متون ،چگونگي انگيزه بخشي به دانش آموزان مستعد در حوزه و رشته ي ادبيات فارسي وتقويت خلاقيت آن ها به ويژه پرورش معلمان دلسوز و کارآمد ونقش مسئولين در اين خصوص، و هم چنين  راهکارها و عملکردهايي که مي توان با همياري وهمدلي بيشتر، در گسترش وتعميق زبان وادبيات فارسي در حوزه ي داخلي وبين المللي به کار گرفت پيشنهاد  مي شود. اميد است بتوانيم در اين عزم عمومي، ما هم سهمي داشته باشيم و در جرگه ي عاشقان زبان وادبيات شيرين فارسي قرار گيريم.

 

واژگان کليدي:

  رسم الخط- خطابه- آواشناسي- پاور پوينت- شمارگان-  ادبيات عامه- بورس تحصيلي

مقدمه

            زبان فارسي که ريشه اي کهن در تاريخ بشريت دارد همواره در مقاطع گوناگون تاريخي ، از آسيب هاي دوران سربلند و پيروز رسته و ما اکنون با گذشت قرن ها، زبان شعرفردوسي را درمي يابيم و با گذشت اين امتداد طولاني زماني زبان ما زبان شاعراني چون سعدي ، حافظ و جلال الدين محمد است . بزرگترين شاعران و نويسندگان و سخن آفرينان ادبيات کلاسيک جهان ، در پي افکندن و بنياد گذاشتن چنين زبان زيبا و رسا و مانا و توانا نقش عمده و اساسي داشته اند .

           اين زبان به عنوان دومين زبان جهان اسلام و زبان حوزه ي فرهنگ و تمدن ايراني ، با آثار گران سنگ بسيار در زمينه هاي مختلف ادبي ، عرفاني ، فلسفي ، کلامي ، تاريخي ، هنري و مذهبي همواره مورد اعتنا و اعتقاد  ايرانيان و مردمان سرزمين هاي دور و نزديک بوده است .حيف است،با اين همه گستره و پويايي که در پهنه ي فرهنگ ملي- اسلامي وجود دارد و ادب فارسي به خوبي توانسته،منعکس کننده ي دستاوردهاي عظيم اين ملت باشد،اين زبان وزين و پرمايه مورد بي مهري وگاه کم لطفي،واقع گردد. به قول معروف« حرمت امامزاده بستگي به متولي آن دارد.»اقبال چه نيکو مي گويد:

گر چه هندي در عذوبت شکر اســت            طرزگفتار دري  شيرين تر اســــت

فکر من از جلوه اش مسحور گشـــت             خامه ي من شاخ نخل طورگشـت

پـارســي از  رفعـت  انـديشــــــــه ام             در خورد با  فطرت  انديشــــــه ام[1]

 

         يکي از دلايل کم توجهي اين است که ما سطحي به آن نگاه مي کنيم.فکر مي کنيم ،ادبيات يعني همين متن هاي موجودفارسي، بدون اين که خود را مکلف به تعمق در آثار و نوشته هايي بدانيم که بزرگان و مشاهير و انديشمندان فرهيخته و اهل ادب در انتخاب کلمه به کلمه ي آن چه خون دل ها خورده اند.از کنار مطالب ومسائل تازه مي گذريم اما آن ها رانمي بينيم و در نمي يابيم  اگر بتوانيم چشمها را بشوييم و به اين پديده ها ودستمايه ها به دقت ونيکو بنگريم.برداشت ها و دريافت هاي بسيار خوبي دستگيرمان خواهد شد که خود موجب آفرينش هاي بديع وزيبا ومؤثر خواهدشد.   

 

 

 

 

 

 

مشکلات و موانع مربوط به کتب درسي و را هکارهاي مناسب

   - برخي از دروس ادبيات به جاي انديشه وري تفکر منطقي، انفعال و دلمردگي را در پي دارد.در اين حال نبايدانتظار داشت که مطالبي از اين دست درفرآيندزندگي اجتماعي وتعاملات با ديگران مورد استفاده قرار گيرد.

  - کتاب هاي درسي از لحاظ ظاهري جذاب  باشند .بهتر است در اين خصوص از تصاوير نسخ خطي ، بزرگان ،کتيبه ها، خط ونقاشي و عکس هاي تزييني متناسب با موضوع  درسي در آن افزوده شود وکاغذ مناسب در آن به کار رود، که اين مواردعلاوه بر جذابيت به فهم سريع تر وبهتر کمک مي کند.

  - در تنظيم کتاب درسي هميشه الگوي از ساده به مشکل  رعايت شود.

  - به مواردکاربردي در دروس ادبيات توجه شود. متأسفانه مشاهده مي شود که گاه يک ديپلم قادر نيست،درخواستي کتبي يا نامه اي اداري بنويسد، اين امر به دليل عدم يادگيري کارکردهاي گوناگون زبان است.

 - براي هردرس،کتاب  معينی تنظيم شود،به گونه اي که فراگير،فرصت  مطالعه ي بيشتري بيابد.

- نشانه گذاري کلمات وعلايم نگارشي  متون ادبي کهن به منظور هماهنگي درتلفظ وصحيح خواندن.  

- حجم زياد کتب و ساعت کم براي دروس ادبيات .

 - تدوين کتابي درباره ي فرهنگ عامه.قطعأ تمرين هاي عملي اين درس مانندگردآوري ضرب المثل ها ،داستان ها ، اشعار و ... به جهت ميداني بودن حوزه ي فعاليت ،جذابيت ويژه اي براي دانش آموزان خواهد داشت .

- املا،شيوه ي آموزشي مدون وساعت مشخصي ندارد.لازم است در اين خصوص،نکات املايي وشيوه ي کتابت ونيزکليات مباحث دستور زبان و مثال هاي خواندني ،درتاليف کتب  درسي منظورگردد.شايدبسياري ازدانش آموزان يابرخي افراد به اصطلاح باسواد را ديده باشيم که به دليل فروگذاشتن اين مهم،در نوشته هايشان غلط هاي فاحش املايي وجود دارد،که ضرورت پرداختن به آن را چند برابر مي کند.

مسائل مربوط به آموزش ادبيات

 - دراشعارونثرها گاه به توضيح لغات يا معني سطحي اکتفا مي شود واهداف و کارکردهاي اجتماعي، فرهنگي وديني متن براي دانش آموز،بي پاسخ مي ماندازاين رهگذرفقط به نکات ومواردکنکوري وامتحاني اشاره مي شود.

- زبان ملي در ادبيات معاصر داراي ظرفيت ها،توانمندي ها و خاصيت هايي است که به کمک همين موارد،زبان،تا حد يک شاهکار مسلم هنري عروج مي کند و اعتبار ويژه اي مي يابد .با اين رويکرد شايسته است که متون ادب معاصردردوره ي متوسطه با کميت بيشتر وکيفيت مطلوب تر وسنجيده تردراختيارفراگيران قرار گيرد.

- تجهيزکتابخانه هاي مدارس به نحوي منطقي، متناسب با نياز هاي آموزشي .

-پرداختن به داستان نويسي (به شيوه هاي جديد ) تلخيص و ترجمه ي زيبا و کامل و رساي آثار بزرگان جهان ترغيب دانش آموزان به اين که اشعار نغز و آثار دلنشين را فراوان بخوانند تا جايي که بخشي از اين زيبايي ها به حافظه شان سپرده شود که بي ترديد در تلطيف روح و تنظيم رفتارشان مفيد و مؤثر خواهد بود.

- باتوجه به ارتباط تنگاتنگ زبان فارسي با بسياري ازشاخه هاي هنر،افزودن درس هايي مثل شيوه ي نويسندگي که شامل نمايشنامه نويسي،داستان نويسي و مانند اين هاست به رشته ي ادبيات فارسي ضروري به نظر مي رسد.

- تهيه ي فهرستي از کتابهاي مورد تصديق گروه استادان زبان فارسي وخواندن آن ها با تعيين ضابطه هاي ارزشيابي .

- به دانش آموزان چگونگي استفاده ازکتاب لغت آموزش داده شود.شايد يکي ازعلل بي توجهي به چنين نقيصه اي،نبود درسي در اين زمينه است.شايسته است آشنايي با کتابخانه و استفاده ازفرهنگ ها، نيز روش تحقيق و يادداشت برداري از مطالعات ،به عنوان يک مبحث درسي در کنار کتاب هاي درسي گنجانده شود .

- راه سامان دادن به رسم الخط،آيين نگارش ودستورزبان اين است که باهماهنگي فرهنگستان زبان وادب فارسي واديبان وزبان شناسان ودبيران صاحب نظر وغيرمتعصب، مطالبي مناسب،ولي برخاسته ازيک ديدگاه هماهنگ نوشته شود وپس ازگذراندن دوره ي آزمايشي وجلسات توجيهي،همراه با کتابچه ي راهنما در دسترس دبيران قرار گيرد .

- افزودن درسي با عنوان سخنراني،خطابه وگويندگي براي رشته ي زبان وادبيات فارسي.

 - افزودن درس زبان شناسي وآوا شناسي براي اداي صحيح حروف وکلمات درزبان فارسي واستفاده از زبان معيار در اين گويش هابه خصوص براي کساني که لهجه هاي لري و کردي دارنديا زبان مادريشان ترکي ،عربي و... است.

 - بين همه ي مراجع آموزنده زبان فارسي از قبيل روزنامه ها،راديوو تلويزيون وسينما با کلاس درس زبان فارسي هماهنگي لازم به وجود آيد و عوامل خنثي کننده از بين برود يا به حداقل تقليل يابد .

- شخصيت هاي اسطوره اي وتاريخي داراي اعمال خارق العاده،در قالب هاي فکري تازه اي معرفي گردد.

- ادبيات کلاسيک فارسي ازديدگاه انتقادي مورد بررسي قرارگيرد و جنبه ي اخلاقي و فکري شاعران و نويسندگان کهن از جنبه ي ذوقي  و ادبي آن ها تفکيک شود .

 

 

مسائل مربوط به دبيران و استادان ادبيات

  - برقراري ارتباط کلامي مناسب با مخاطبان خود، از جمله نکات بديهي در خصوص اجراي اين روش ،اين است که هر يک از ما نيز به عنوان دبيرو آموزگار ،خود بايد اهل کتاب و کتابخوان و با کتاب و کتابخانه مأنوس باشيم و دانش آموزان را به سوي کتابخانه هدايت کنيم.

 - شايسته است که معلمان، کلاس هاي ادبيات رابه دامان طبيعت بکشانند .

 - لحن در جايي که کلام اقتضا مي کند با صلابت و در جايي ديگر نرم و لطيف ادا شود.

 - استفاده از وسايل کمک آموزشي خصوصأ تدريس با پاور پوينت ، ضبط صوت ، نوار ها و سي دي هاي آموزشي و خصوصأ ايجاد کارگاه هاي آموزشي ادبيات،که در اين کارگاه ها نوارهاي آموزشي تهيه گردد ودر آن ها، هردرس با تلفظ صحيح ولحن درست خوانده شود و بدين ترتيب ،دانش آموز طرز قرائت شعر ، نکته ها و رموز شعر خواني را فرا گيرد و حتي نوارهايي را با صداي خود شاعران بشنود . خواندن، از جمله مواردي است که در آموزش و مهارت در آن بيش از پيش بايد چاره انديشي وبرنامه ريزي شود. يکي از اين نکات ،گنجاندن مطالب زيبا وبه جا در کتب درسي است. به قول ژان پل سارتر« هماهنگي کلمات و زيبائي آنها و توازن جملات نيز    وسيله ساز انفعالات خواننده است ،يعني زمينه ي ذهني او را بي آنکه هشيار شود مي چيند.[2]

 - هم چنين پخش نوارقصه هاي پر جاذبه ي ايراني که از روي متن قرائت مي شود، باذکر منابع ومآخذ دانش آموز پس ازشنيدن متن داستان آن راتعريف مي کندو مي کوشد تا ضمن رعايت امانت در نقل داستان،نظرخودرا درباره ي شخصيت قهرمانان ومسائل محتوايي اثر بيان کند .

- زماني اهداف مربوط به هردرس دنبال خواهد شد که چه به صورت کتبي يا شفاهي در هرجلسه، دريافت مطلوب فراگيران و ميزان تأثير آن درس بر روحيات و جنبه هاي اخلاقي آن ها مورد ارزيابي قرار گيرد.گزارش،تفسير و نقد شنيده ها و بيان يافته ها و عکس العمل دانش آموز از متن خوانده شده سبب مي گردد تاوي به تدريج افکار و انديشه هاي خود را در مورد متن عرضه بدارد.درعين حال،توان وشهامت ارائه ي سخنراني واظهارعقيده پيدا کند . بنابراين ، پيشنهاد مي شود در کلاس هاي زبان فارسي ،مباحثي چون معني شناسي و  روابط اجزاي کلام وبيان دريافت ها، به طريق علمي، نه به شيوه ي دستورهاي رايج در حدود کليات به دانش آموزان آموخته شود .


فعاليت هاي جنبي در خصوص تقويت ادبيات بين فراگيران

- آشنايي با انجمن هاي شعر و نقد وبررسي و شناساندن کار شاعران مؤثر است .براي دست يابي به اين منظور ، شب هاي شعر ، مسابفات شعر و نثر و قصه نويسي ،طنز نويسي،نمايش نامه نويسي،فيلمنامه نويسي،گزارش نويسي و ...به صورت محلي و منطقه اي و ملي برگزار شود ؛ انجمن هاي ادبي مدارس تقويت و فعال شوند ؛ از شاعران و نويسندگان دعوت شود تا در جلسات با دانش آموزان درباره ي شعر و نثر سخن بگويند ؛ جوايز ادبي افزايش يابد و...بدين وسيله نه تنها ميراث فرهنگي جامعه در عرصه ي ادب و فرهنگ به نحوي امروزي ، دلپسند و مؤثر حفظ  مي شود بلکه نسل شاعران و نويسندگان جهان و پشتوانه هاي ادب و فرهنگ آينده ي کشور نيز قدرت و توانمندي و فرصت رويش و خلاقيت پيدا مي کنند .

- تهيه کتاب هاي کمکي، جهت فهم بهتر شعر  معاصر، در نمونه هاي ساده ، روشن ، سازنده و زيبا و به تعداد فراوان براي دانش آموزان ر شته ادبيات بسيار ضرورت دارد .

-تشويق دانش آموزان  به خوب خواندن و حفظ داوطلبانه ي بعضي اشعار زيباي معاصر .

-آشنايي باروزنامه هاورسانه هاي گروهي.جاي تأسف است که دانش آموزان رشته ي ادبيات، از خواندن نشريات روزمره فارسي عاجزند درحالي که ازآن ها خواسته مي شود متن فارسي هزارسال پيش را روان بخوانند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتيجه گيري

       برخي دروس ادبيات،در عين دارا بودن ارزش هاي ادبي، هنري واخلاقي ، فرهنگي ايستاو بي تحرکي ودوري ازاجتماع را تلقين وتبليغ مي کند. لذا تغييري بنيادين وسنجيده را مي طلبد.لازم است که گروهي ازصاحب نظران وفرهيختگان به طور پيوسته وديدگاهي کاربردي،متناسب با نيازهاي روزبه طرح و تأليف کتب درسي ادبي همت گمارندودرآن اهدافي برمبناي خودشناسي وطلب هدايت،ايمان، محبت،راستي ،پيروي از قانون وچگونگي استفاده ازمواهب طبيعي ، مواردپندآموز وتنبيه ودعوت به هوشياري، مديريت،نظم ،شناخت نيک ، بد،عزت نفس، ارزش آزادي،گريز از صفات ناپسندي چون حسادت،جاه طلبي،دروغ زني،رذالت، تنگ چشمي، سفله گري، طمع ورزي و اصولي مانند تربيت،روان شناسي،پرهيزگاري و موارد ديگرکه درجهان امروز مورد پذيرش وستايش است، به تناسب سن وسال وميزان شعور و حال دانش آموز در کتاب هاي درسي جاي گيرد.    

            معلم ادبيات بايدواقعاعاشق فرهنگ وهنر ايراني،عاشق زبان وادبيات فارسي،خلاصه بايد معنويت وعرفان،آميزه ي دل و جانش باشد تا سخنانش بر دل و جان فراگيرنده بنشيندو تأثير مثبت بگذارد. اگر به دور از شعار و تعارف بپذيريم که معلمي به ويژه معلمي زبان وادبيات ، هنراست .جا دارد که به ويژگي هنرمند و قدر و منزلت آن بيشتر پي ببريم وبه دنبال تربيت و تأمين نيرو هاي خوش ذوق و عاشق هنر معلمي باشيم و ازتلاش و دقت وبرنامه ريزي و سرمايه گذاري براي رسيدن به اين مهم دريغ نورزيم،زيرا بارها تجربه نشان داده است که يک معلم يا استاد خوش ذوق و با سواد و در يک کلام ، مجهز به هنر معلمي ، چقدر مي تواند در ترويج زبان و ادب فارسي و روي آوردن دانش آموزان ودانشجويان به سمت مطالعه و پيوستن به ادب و معنويت ، مؤثر واقع شود وبرعکس،يک معلم کج سليقه وبي سواد تا چه اندازه درتخريب ذوق ادبي ودور شدن دانش آموز ازادبيات، تأثير سوء بگذارد .

            يکي ازبهترين راه هاي تربيت معلمان شايسته ي ادبيات ، تشکيل پرونده ي ادبي براي دانش آموزان دوره ي ادبيات است.لازم است اين پرونده ي ادبي در صورت نياز در اختيارمراجع ذي صلاح قرار داده شود.به اين ترتيب مي توان دانش آموزان مستعد و خوش ذوق را به سمت دبيري ادبيات،هدايت کرد وبه مراکز تأمين وتربيت نيروي انساني معرفي نمود .در اين صورت ،بعد از گذراندن سال آخر دبيرستان کساني که از امتياز بالاتري برخوردارند در آزمون کتبي-شفاهي وجامع ودقيق شرکت نمايند و به نسبت نياز، تعدادي انتخاب شوند و بادرنظر گرفتن اولويت هاي ويژه،روانه ي مراکز تربيت دبير زبان وادبيات فارسي گردند.

 - علي رغم حوادث و رويدادهاي پر تب و تاب و گاه ناخوشايند سه سده ي اخير ، باز هم اين زبان شيرين و دلنشين در دور ترين نقاط جهان امروز حضور و نفوذ دارد . اين حضورحکايت از آن دارد که در ژرفاي زبان وادب فارسي آن قدر معاني بلند و مضامين دلنشين علمي،ادبي واخلاقي وجود دارد، که هرانسان سليم الطبعي، با اطلاع ازآن ها ، خود به خود به فارسي و ذخاير مندرج در آن دل مي سپرد اگر چنين نبود،ترجمه و تاليف هزاران کتاب و مقاله از سوي خارجيان درباره ي آثار جاوداني ادب فارسي مانند؛ شاهنامه فردوسي ، خمسه ي حکيم نظامي گنجوي ، گلستان و بوستان شيخ اجل سعدي ، مثنوي مولانا جلال الدين بلخي، غزليات خواجه حافظ شيرازي و رباعيات حکيم عمر خيام چهره نمي بست .شخصيت هايي که از بزرگان و مشاهير ايراني بهره گرفته اند در کشور هاي اروپايي کم نيستند در حالي که ما ايراني ها در بهره گيري و تأسي جستن ضعيف عمل کرده ايم، مثلا؛ مي توان در آلمان ازشخصيت هايي چون گوته ياد کرد که در«ديوان شرقي غرب » از افکار عارفانه ي حافظ ،بهره گرفته است .يا گالرت کتابي با عنوان « سرنوشت »، بر اساس يک شعر سبحه الابرار جامي سرود يا فريدريش روکرت کتاب « گل هاي شرقي » خود را از ديوان حافظ الهام گرفته است. همچنين « فن ها گدورن »در دو اثر خود به نام هاي « روياي يک درويش » و « پند يک درويش » متاثر از گلستان سعدي است[3]

. « آلفردو موسه » مضمون داستان زيباي خود به نام « سرگذشت سار سفيد » را از گلستان سعدي گرفته است .  « لو کنت دوليل» از بزرگان مکتب پارناس که در اثر « گلهاي اصفهان » از گلستان سعدي تأثير پذيرفته است[4] «آندره ژيد» نويسنده ي مشهور فرانسوي به خيام و حافظ عشق مي ورزيد و در گفت و گو با « ناتانائل » ازحافظ الهام گرفته است . وي مائده  هاي زميني خود را مانندگلستان به هشت باب تقسيم کرده است ونام باب چهارم آن را عشق وجواني گذاشته است.بدين گونه مي بينيم که « ژيد » کتابش را با « حافظ» آغاز مي کند و با« سعدي» به پايان مي رساند .تئوفيل گوتيه بر اساس مضامين  «خيام » داستان هايي نوشت .«موريس بوشور» شاعر  ونمايش نامه نويس معروف فرانسوي نمايش نامه ي «رؤياي خيام» را ساخت3. اميد است با تلاش وتکاپوي علاقه مندان وسخت کوشان زبان و ادبيات فارسي ، شاهد اعتلا و حصول ارزش واعتبار گذشته ي آن باشيم وبتوانيم با ياري يکديگر گوارايي و شميم دل انگيز آن را به جهانيان چشانده وبپراکنيم.

 

 

 

 

 

 

  فهرست منابع و مآخذ

1- اقبال لاهوري،محمد، چاپ اول(2537)،ديدن دگر آموز شنيدن دگر آموز ، انتخاب، اسلامي ندوشن، تهران، انتشارات  امير کبير.

2- اميرخاني،فاطمه. سعيديان،فيروزه.چاپ اول(1376)،زبان فارسي در جهان(آلمان)،جلد5،تهران،انتشارات شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي .

3- اميري ، کيومرث ، چاپ اول (1376 )، زبان فارسي در جهان ( فرانسه ) ، جلد 6 ، تهران ،انتشارات شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي .

4- ژان پل ساتر ، چاپ اول ، ادبيات چيست؟ ، ترجمه ي ابوالحسن نجفي ، مصطفي رحيمي ، تهران انتشارات زمان .

5- وحيديان کاميار ، تفي ، چاپ اول ( 1376) ، در قلمرو زبان و ادبيات فارسي ، مشهد ، انتشارات محقق  .



1- (ديدن دگر آموز شنيدن دگر آموز ، برگزيده ي اشعار محمد اقبال)

 

1- (ادبيات چيست  ص 45)

 

1-  برگرفته از زبان فارسي در جهان ،جلد 5 صفحات 33- 63- 67-69-242-243-244-245

2-  زبان فارسي در جهان جلد6 ص141

 |+| نوشته شده در  یکشنبه نوزدهم خرداد 1387ساعت 12:37  توسط اعضای گروه  | 
 
  بالا